Arbeidsrechtelijke transparantie in twee delen — Deel I: Transparante en voorspelbare arbeidsvoorwaarden

Geschreven door Jitske Kossen

Arbeidsrechtelijke transparantie in twee delen — Deel I: Transparante en voorspelbare arbeidsvoorwaarden

Werkgevers worden de afgelopen jaren geconfronteerd met een groeiende transparantieverplichting in het arbeidsrecht. In dit tweeluik behandelen wij twee wetten die elk vanuit een eigen invalshoek bijdragen aan een meer transparante arbeidsrelatie. In dit eerste deel staat de Wet implementatie EU-richtlijn transparante en voorspelbare arbeidsvoorwaarden centraal, die per 1 augustus 2022 in werking is getreden. In het tweede deel bespreken wij de aankomende Wet loontransparantie, die beoogt loonverschillen tussen mannen en vrouwen zichtbaarder en beter bestrijdbaar te maken.

Sinds 1 augustus 2022 geldt de Wet implementatie EU-richtlijn transparante en voorspelbare arbeidsvoorwaarden. Deze wet heeft gevolgen voor de informatieplicht van werkgevers, nevenwerkzaamheden, arbeidspatronen (de manier waarop de arbeidstijd wordt georganiseerd en ingedeeld volgens een door de werkgever vastgesteld patroon) en verplichte scholing. In dit blog zetten we de belangrijkste veranderingen en aandachtspunten voor werkgevers op een rij.

Wat is er in hoofdlijnen veranderd?

  1. Uitbreiding informatieplicht voor werkgevers om alle informatie uit de cao, personeelsregelingen en arbeidsovereenkomsten met hun werknemers te delen;
  2. Het nevenwerkzaamhedenbeding (verbod op nevenwerkzaamheden) mag alleen nog worden opgenomen als er een rechtsgeldige reden voor is;
  3. Werknemers hebben recht op een meer voorspelbaar arbeidspatroon en kunnen daartoe een verzoek doen;
  4. Het studiekostenbeding mag niet worden opgenomen bij verplichte opleidingen. Deze moeten kosteloos zijn voor werknemers.

1.     Uitbreiding informatieplicht

Sinds 1 augustus 2022 moeten werkgevers hun werknemers een stuk uitgebreider informeren omtrent alle informatie uit cao, personeelsregelingen en arbeidsovereenkomsten. Er moet meer informatie worden verstrekt over het periodieke aantal arbeidsduren, werktijden en recht op scholing. Dat geldt ook voor verlofvormen, bonussen en toeslagen, proeftijd en het ontslagbeleid. Een verwijzing naar de cao daaromtrent is overigens voldoende, als deze zaken al in de cao zijn geregeld. Het is echter belangrijk te controleren of u aan de informatieplicht voldoet. Nalatigheid op dit vlak kan namelijk leiden tot schadeplichtigheid op grond van art. 7:655 BW. De werknemer dient daarbij zelf te stellen en te bewijzen dat de door hem geleden schade direct het gevolg is van het niet voldoen aan de informatieverplichting door de werkgever.

De meest essentiële gegevens (loon, functie, duur van de arbeidsovereenkomst) moeten binnen één week na de eerste werkdag aan een nieuwe werknemer worden verstrekt. Dit geldt voor arbeidsovereenkomsten die gesloten zijn ná 1 augustus 2022. De overige verplichte informatie moet worden verstrekt binnen een termijn van één maand na de eerste werkdag.

2.     Nevenwerkzaamhedenbeding verboden, tenzij

Sinds 1 augustus 2022 is het verbod op nevenwerkzaamheden niet meer geldig, tenzij er sprake is van een ‘objectieve rechtvaardigingsgrond‘ om werknemers aan een nevenwerkzaamhedenbeding te houden. Voorbeelden van mogelijke objectieve redenen zijn:

  • Gezondheid en veiligheid (denk hierbij bijvoorbeeld aan een overschrijding van de Arbeidstijdenwet);
  • Bescherming van de vertrouwelijkheid van bedrijfsinformatie — hoewel dit in de praktijk zelden een geldige rechtvaardigingsgrond zal opleveren, omdat het openbaar maken van bedrijfsgeheimen reeds verboden is op grond van de Wet bescherming bedrijfsgeheimen en de werkgever aanvullend gebruik kan maken van een geheimhoudingsbeding;
  • Vermijden van belangenconflicten.

Let op: de objectieve rechtvaardigingstoets is zwaar. Beoordeeld moet worden of het verbieden van de nevenwerkzaamheden doelmatig én noodzakelijk (proportioneel) is om het werkgeversbelang te beschermen, en of dat belang zo zwaar weegt dat het belang van de werknemer om elders te werken daarvoor moet wijken. Een algemeen geformuleerd verbod zonder aanwijsbare, concrete reden zal deze toets niet doorstaan.

Het is verstandig het nevenwerkzaamhedenbeding in arbeidsovereenkomsten te controleren en indien nodig aan te passen. Hierbij geldt dat de mogelijke objectieve rechtvaardigingsgrond niet hoeft te worden opgenomen in de arbeidsovereenkomst. Wel moet een rechtvaardigingsgrond aanwezig zijn op het moment dat een werkgever een beroep doet op het nevenwerkzaamhedenbeding. Het is daarom verstandig in plaats van het huidige nevenwerkzaamhedenbeding op te nemen:

Het is de werknemer zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de werkgever verboden om nevenwerkzaamheden te verrichten.

Zo kan op het moment dat werknemer schriftelijk om toestemming vraagt beoordeeld worden of sprake is van een objectieve rechtvaardigingsgrond. Wijst de werkgever het verzoek af zonder dat een objectieve rechtvaardigingsgrond bestaat, dan kunnen aan die weigering geen gevolgen worden verbonden jegens de werknemer.

3.     Meer voorspelbare arbeidsvoorwaarden

Voorspelbaar arbeidspatroon

Deze uitbreiding roept misschien nog wel de meeste vragen op. Want wanneer is er sprake van een ‘onvoorspelbaar arbeidspatroon‘?

In de Memorie van Toelichting van de wet staat (pagina 12):

‘Er is sprake van grotendeels onvoorspelbare tijdstippen waarop de arbeid moet worden verricht, als het merendeel van de arbeidstijd niet vooraf bekend is. En er is sprake van een onvoorspelbaar arbeidspatroon als de tijdstippen waarop werkzaamheden moeten worden verricht in overwegende mate direct of indirect door de werkgever worden bepaald. Als het merendeel van de uren waarop arbeid moet worden verricht, onvoorspelbaar is, bepaalt de werkgever direct of indirect op welke momenten de arbeid moet worden verricht.’

Werkgever dient vanaf 1 augustus 2022 bij aanvang van de arbeidsovereenkomst referentiedagen en referentie-uren te verstrekken. Werknemer mag weigeren arbeid op andere dagen dan deze referentiedagen te verrichten. Bovendien moet het verzoek of de inroostering, net als voorheen, vier dagen van tevoren gedaan worden (tenzij in de cao anders vermeld). Gebeurt dat later, dan mag de werknemer weigeren om te werken. Bovendien moet een werkgever tóch betalenals deze de werknemer heeft ingeroosterd en binnen vier dagen weer afzegt.

Verzoek om voorspelbare arbeidsvoorwaarden

Op basis van de Wet flexibel werken kon een werknemer 26 weken na aanvang van het dienstverband al een verzoek doen tot aanpassingen van arbeidsduur, arbeidsplaats of werktijden. Sinds 1 augustus 2022 kan een werknemer ook een verzoek tot voorspelbare arbeidsvoorwaarden indienen.

4.     Studiekostenbeding en verplichte scholing

Vanaf 1 augustus 2022 moet een werkgever ‘voor de functie verplichte scholing‘ kosteloos aanbieden. Een studiekostenbeding (terugbetalingsregeling) voor dergelijke ‘verplichte scholing‘ mag dus niet meer. Daarbij heeft een werknemer er recht op dat een dergelijke opleiding zoveel mogelijk onder werktijd plaatsvindt. Uit de Memorie van Toelichting van de wet blijkt voorts (pagina 10) dat ook alle kosten die werknemer moet maken in verband met het volgen van die scholing voor rekening van werkgever komen. Denk daarbij aan reiskosten, boeken en ander studiemateriaal en examengelden.

De reikwijdte van het kosteloosvereiste is door de Hoge Raad op 26 september 2025 (ECLI:NL:HR:2025:1386) nader verduidelijkt. De Hoge Raad heeft geoordeeld dat iedere opleiding die een werkgever verplicht is aan te bieden kosteloos moet worden aangeboden en dat een studiekostenbeding voor deze verplichte opleidingen nietig (ongeldig) is. Werkgevers doen er goed aan hun scholingsbeleid hierop te (her)beoordelen.

Dit betekent overigens niet dat het studiekostenbeding nu geheel uit de arbeidsovereenkomst moet worden geschrapt. Scholing is alleen ‘verplicht kosteloos‘ voor de werknemer als die scholing verplicht is voor uitvoering van de functie. Dit kan voortvloeien uit de wet of cao. Denk daarbij aan functiegerichte scholing, maar ook aan scholing die nodig is om iemand te herplaatsen, scholing die voorkomt dat een werknemer disfunctioneert (bijvoorbeeld een cursus Nederlands of Engels als dat voor de functie noodzakelijk is), en scholing in verband met technologische ontwikkelingen van de functie, bijvoorbeeld het leren omgaan met een nieuw computersysteem.

Scholing die noodzakelijk is voor het verkrijgen van een diploma of certificaat waarover de werknemer bij aanvang van de werkzaamheden al dient te beschikken om een functie te mogen uitvoeren, valt in beginsel niet onder verplichte scholing.

Deel II – Wet Loontransparantie

In deel II van dit tweeluik bespreken wij de aankomende Wet loontransparantie, die beoogd per 1 januari 2027 in werking te treden. Die wet introduceert nieuwe verplichtingen op het gebied van beloningsbeleid, informatieverstrekking en rapportage over loonverschillen tussen mannen en vrouwen.

Heeft u in de tussentijd vragen over de gevolgen van de Wet transparante en voorspelbare arbeidsvoorwaarden voor uw organisatie? Neem gerust contact op.

Dit blog is met aandacht en zorgvuldigheid geschreven, maar bevat informatie van algemene en informatieve aard. De informatie in dit blog kan, afhankelijk van de omstandigheden van uw specifieke geval, niet of verminderd van toepassing zijn. De informatie in dit blog dient derhalve niet als juridisch advies te worden beschouwd.