Wie zit er eigenlijk in de familieraad?

Geschreven door Arjen Huisman

Wie zit er eigenlijk in de familieraad?

De organen van het familiebedrijf, deel 2 van 4

In deel 1 stonden de drie raden naast elkaar. Nu de eerste van de drie: de familieraad. Het orgaan dat eigenlijk geen orgaan is, dat in de wet niet voorkomt en dat ook geen enkele bevoegdheid heeft. En dat toch in veel families voldoende richting geeft.

Van de familiebedrijven die iets aan governance doen, heeft 29% een familieraad. In 2024 was dat nog 25%. Dat het aantal groeit is geen toeval: families worden groter, het eigendom raakt verdeeld, en het aantal mensen met een mening groeit sneller dan het aantal mensen met een stem.

Waar de familieraad over gaat
Kort gezegd: over het eigenaarschap, niet over de onderneming. De directie bestuurt, de aandeel-houdersvergadering besluit, en de familieraad zorgt dat de familie weet wat zij wil voordat zij aan een van beide tafels aanschuift.

De onderwerpen keren steeds terug. Wie kan aandeelhouder worden en onder welke voorwaarden? Wie kan in het bedrijf werken, en op welke functie? Wat gebeurt er met de winst? En hoe wordt de volgende generatie voorbereid op wat haar te wachten staat? Daarnaast is de familieraad de plek waar de familie hoort hoe het met het bedrijf gaat, zodat niemand het nieuws van een ander hoeft te krijgen.

Minstens zo belangrijk is wat er niet op de agenda staat. Individuele arbeidsconflicten, het functioneren van één familielid als werknemer en vertrouwelijke bedrijfsinformatie horen er niet thuis. Zodra de familieraad over personen gaat in plaats van over spelregels, verandert de raad in een klaagmuur, en verliest de familieraad haar toegevoegde waarde.

Wat hij niet is
De familieraad is geen aandeelhoudersvergadering en geen toezichthouder. Hij kan geen besluit van het bestuur tegenhouden en geen bestuurder corrigeren. Families die hem daarvoor inzetten, veroorzaken juist het conflict dat zij wilden voorkomen.

Dat klinkt als een beperking, en dat is het ook. Maar er schuilt kracht in. Juist omdat er aan die tafel niets te winnen of te verliezen valt, kan er vrij worden gesproken.

Wie neemt er zitting?
Dit is de lastigste vraag, en families beantwoorden hem meestal zonder hem gesteld te hebben. Vier keuzes bepalen of de familieraad werkt.

1. Alleen de bloedlijn, of ook de aangetrouwde familie?
Wie uitsluitend bloedverwanten toelaat, verplaatst het gesprek naar de keukentafel thuis. Een ondernemer verwoordde het eens treffend: als alleen de bloedlijn vergadert, vertellen die na afloop thuis hun eigen versie aan hun partner, en daar ontstaan weer nieuwe discussies. Zijn keuze om de aangetrouwde familie gewoon te laten aanschuiven is de oplossing die in de praktijk het vaakst werkt.

Dat de vraag gevoelig ligt, blijkt uit een recent onderzoek. 60% van de eigenaren ziet uitsluitend de eigen kinderen als gewenste opvolger van het eigendom; 13% heeft ook partners van familieleden in beeld. De positie van de aangetrouwde familie is dus zelden vanzelfsprekend, terwijl zij de gevolgen van besluiten wel dagelijks voelt. In een eerdere bijdrage schreven wij over die koude kant: dicht bij het vuur, maar niet in het vuur.

2. Alleen aandeelhouders, of de hele familie?
Laat u uitsluitend aandeelhouders toe, dan bouwt u een tweede aandeelhoudersvergadering en verliest de familieraad zijn eigen functie. Juist de familieleden zonder aandelen, en zij die niet in het bedrijf werken, hebben hier hun enige podium.

3. Vanaf welke leeftijd?
Een ondergrens van achttien of eenentwintig jaar houdt de raad werkbaar. Bijkomend voordeel: toetreding wordt een moment waar de volgende generatie naartoe leeft, in plaats van iets wat er ongemerkt bij komt.

4. Hoe groot?
Boven de tien à twaalf deelnemers vindt geen goed overleg meer plaats. Grote families werken daarom met een afvaardiging per tak, waarbij elke tak zelf bepaalt wie haar vertegenwoordigt.

En wie er beter niet in gaat
De vaste adviseurs van het bedrijf. De accountant, de advocaat en de bank hebben hun eigen opdracht en hun eigen belang daarbij. Zij kunnen wel aanschuiven wanneer daarom wordt gevraagd, maar niet als lid.

Een niet familielid die het vertrouwen van de familie geniet als externe voorzitter of als gespreksbegeleider is iets anders, en vaak juist verstandig. Die zit er als bewaker van het proces: hij houdt de agenda vast, zorgt dat iedereen aan het woord komt en houdt het gesprek weg van oude verwijten. Beslissen doet hij niet.

En de directeur? Die zit er meestal gewoon bij, maar dan als familielid en niet als bestuurder. Leg dat expliciet vast. Gebeurt dat niet, dan wordt de familieraad ongemerkt een informele directie-vergadering waarin de rest van de familie toehoorder is.

Een jaar familieraad in vier bijeenkomsten
Om het concreet te maken, een jaarindeling die in de praktijk goed werkt.

  • Voorjaar: hoe ging het afgelopen jaar? De directie licht de cijfers op hoofdlijnen toe en de familie kan vragen stellen.
  • Zomer: één inhoudelijk thema. Opvolging, dividendbeleid of toetredingseisen. Eén onderwerp per keer is ruim voldoende.
  • Najaar: de volgende generatie. Wat verwacht zij, wat verwacht de familie van haar, en wat is daarvoor nodig aan opleiding en ervaring?
  • Winter: het familiestatuut tegen het licht. Klopt het nog en wat moet worden bijgesteld?

Vier korte bijeenkomsten met één helder onderwerp leveren meer op dan twee lange waarin alles voorbijkomt. Een agenda die vooraf rondgaat en een kort verslag achteraf zijn genoeg; wie er niet bij was, kan het nalezen.

De afspraken die eruit voortkomen horen thuis in het familiestatuut. Dat statuut verdient periodiek onderhoud: een eenmalig opgesteld familiestatuut heeft weinig zin, omdat het dan in een la verdwijnt en er niet meer naar wordt omgekeken. Het gesprek erover is minstens zo waardevol als het document. Bovendien, het kan wenselijk zijn dat voortschrijdend inzicht, al dan niet vanwege maatschappelijke ontwikkelingen of gewijzigde omstandigheden in familieverband, in het familiestatuut wordt vastgelegd. Het is niet in beton gegoten.

Vijf spelregels die het verschil maken

  • De familieraad neemt geen besluiten over de onderneming. Hij vormt standpunten; besluiten vallen in de aandeelhoudersvergadering of in het bestuur.
  • Wat aan tafel wordt gedeeld, blijft aan tafel. Zonder vertrouwelijkheid komt de helft van de onderwerpen niet eens ter sprake.
  • Iedere deelnemer spreekt voor zichzelf, tenzij uitdrukkelijk is afgesproken dat iemand namens een tak spreekt.
  • De terugkoppeling naar het bestuur loopt via één persoon, bij voorkeur de externe voorzitter. Anders krijgt de directeur vier telefoontjes met vier versies.
  • Afspraken worden vastgelegd, ook als iedereen het roerend eens is. Juist die afspraken blijken een jaar later verschillend te zijn onthouden.

Hoe begint u?
Niet met een reglement van twintig pagina’s. Begin met één bijeenkomst en één vraag: wat willen wij als familie over tien jaar met dit bedrijf? Wie die vraag serieus bespreekt, merkt vanzelf welke afspraken nodig zijn. Het reglement volgt later en blijft dan kort.

Ligt er al spanning, of is de familie omvangrijk, laat de eerste bijeenkomsten dan begeleiden door iemand van buiten. Dat is geen teken van zwakte. Het is de eenvoudigste manier om te voorkomen dat het eerste gesprek meteen het laatste wordt.

Het effect is zelden spectaculair en bijna altijd merkbaar. Spanningen komen eerder aan het licht, op een moment dat ze nog klein zijn. Verwachtingen worden uitgesproken in plaats van verondersteld. En als er werkelijk iets moet worden besloten, over de opvolging bijvoorbeeld, staat de familie niet voor het eerst stil bij wat zij eigenlijk wil.

Kunt u een extra handvat gebruiken? Het opstellen van een familiestatuut is een uitstekend middel om het gesprek op gang te krijgen, de belangen en opvattingen te verhelderen en goede afspraken te maken. Dit boek kan daarbij helpen:

Het familiestatuut, Voor continuïteit van het familiebedrijf en harmonie in de familie, Jacqueline van Zwol, Albert Jan Thomassen | De Vrije Uitgevers

Volgende keer
In deel 3 verlaten wij de familie en stappen wij de bestuurskamer binnen: de raad van advies. Waarom die voor veel familiebedrijven de passende vorm is, wie erin zouden moeten zitten, en welk risico een al te enthousiaste adviseur loopt.

Wilt u in de tussentijd sparren over de inrichting van een familieraad of een familiestatuut? Neem gerust contact met ons op.